Loftslag, ófriður og hlutverk eldri kynslóða
Loftslagsbreytingar eru gjarnan ræddar í samhengi við hækkandi hitatölur, bráðnandi jökla og hækkandi sjávarstöðu. Segja má að þá sé átt við náttúrulegan óstöðugleika þar sem framangreint er ógn við stöðugleika náttúrunnar eins og hún var áður en útþensla hvers konar og mengun óx á margföldum áður þekktum skölum gegnum sögu mannsins. En loftslagsbreytingar hafa enn fremur víðtækari áhrif. Þær hafa einnig og ekki síður áhrif á frið og stöðugleika í heiminum. Í síbreytilegum heimi, þar sem samfélög standa frammi fyrir ýmiss konar áskorunum, geta loftslagsbreytingar orðið sá þáttur sem ýtir undir spennu og jafnvel átök manna í millum.
Loftslagsbreytingar breyta lífsskilyrðum fólks. Þurrkar eyðileggja uppskeru og ógna vistvænni tilveru manna og dýra, vatnsskortur getur aukið samkeppni milli hópa og náttúruhamfarir tengdar skógareldum og flóðum geta hrakið fólk á flótta, svo ekki sé minnst á hækkandi sjávarstöðu tengda æ hraðari bráðnun jökla.
Það er í raun ótrúlegt hvað flest okkar sem nú erum á þriðja æviskeiðinu höfum afsalað okkur ábyrgð á þessari þróun. Við höfum í blindni treyst stjórnmálunum til að redda þessu. En hafa þarf í huga að stjórnmálamenn eru almennt eingöngu kosnir til fjögurra ára og taka helst ekki ákvarðanir sem skila sér innan kjörtímabilsins. Aðgerðir sem skila ávinningi 10, 20 eða 30 ár fram í tímann eru ekki vinsælar hjá kjósendum og því fylgja pólitíkusar því sem kjósendur umbuna.
Árið 2018 steig 15 ára grunnskólastúlka, Greta Thunberg, fram og mótmælti að hennar mati sinnuleysi stjórnvalda. Aðgerðaleysi þeirra í loftslagsmálum væri að skaða framtíð hennar kynslóðar. Þessi unga stúlka hafði hratt mikil áhrif. Loftslagsmál fóru að vera ofar á dagskrá stjórnmálamanna í mörgum löndum, ungt fólk fór að taka virkari þátt í pólitík og fjölmiðlaumfjöllun um umhverfisbreytingar jókst.
Eldri borgarar geta gegnt mikilvægu hlutverki í baráttunni við loftslagsbreytingar. Ekki aðeins geta eldri borgarar haft áhrif í daglegu lífi með því að lifa meðvitað um þessi mál, svo sem að draga úr sinni sóun og styðja við sjálfbærni. Þeir búa að víðtækri reynslu og geta ljáð rödd sína inn í samfélagsumræðuna. Þeir eru stór hópur og það er erfitt fyrir stjórnvöld að skella skollaeyrum við þegar þessi hópur brýnir raustina.
Í dag eru starfandi fjölmargir hópar eldri borgara. Einn þeirra er Umhverfishópur U3A Reykjavík sem stofnaður var í maí 2022. Markmið hans er að stuðla að vernd umhverfis og loftslags með því að vekja athygli á leiðum til umhverfisverndar og efna til aðgerða sem bæta umhverfi og vinna gegn loftslagsvánni. Hópurinn hefur staðið fyrir fyrirlestrum og málþingum en einnig verið í samstarfi við aðra hópa með sama markmið.
Þann 23. apríl næstkomandi, sem er dagur jarðar, mun Umhverfishópur U3A slást í för með öðrum náttúruverndarsamtökum á Íslandi til að vekja athygli almennings á helstu ógnunum við umhverfið og þrýsta á stjórnvöld um sterkari aðgerðir í umhverfis- og loftslagsmálum. Gengið verður frá Arnarhóli klukkan 13:30 út í Hljómskálagarð. Vonandi sjáum við sem flesta félaga U3A Reykjavík í göngunni.
Smellið á mynd til að stækka
Hjördís Hendriksdóttir
Væntanlegir viðburðir
Þriðjudaginn 14. apríl – Saga Bayeux refilsins
Reynir Tómas Geirsson greinir frá tilurð Bayeux refilsins, saumaaðferðinni, – refilsaum sem er frá tímum víkinga og hvernig refillinn hefur varðveist í gegnum aldirnar. Einnig rekur hann söguna sem myndirnar á reflinum túlka.
Reynir Tómas Geirsson, prófessor emeritus var áður yfirlæknir á Landspítala Háskólasjúkrahúsi.
Þriðjudaginn 21. apríl – Fuglar og fuglaskoðun
Daníel Bergmann fuglaljósmyndari er fyrirlesari í Hæðargarði 31 þriðjudaginn 21. apríl kl. 16:30. Daníel hefur lagt heilmikið af mörkum til kynna íslenska fugla og íslenska náttúru. Hann er með þekktari fuglaljósmyndurum landsins og hefur komið að útgáfu fjölda rita sem eru prýddar myndum sem hann hefur tekið.
Daníel Bergmann er fuglaljósmyndari
Þriðjudaginn 28. apríl –
Íslenskar lækningajurtir ‐ söfnun, verkun og notkun
Steinn Kárason fjallar um algengar íslenskar drykkjar- og lækningajurtir og leiðbeinir um söfnun þeirra, verkun, geymslu og notkun. Hann stiklar á stóru í sögulegu samhengi og leggur áherslu á sjálfbærni og virðingu við náttúruna. Söfnun jurta í fögru umhverfi er ánægjulegt og lærdómsríkt viðfangsefni og kjörið fyrir samhentar fjölskyldur, unga sem aldna.
Steinn Kárason er umhverfis-og auðlindahagfræðingur og garðyrkjumeistari.
Allir þriðudagsfyrirlestrar eru í Hæðargarði 31 og hefjast kl. 16:30
Samantekt síðustu fyrirlestra
Samantekt fyrirlestra er unninn af gervigreindarvél og kann því að vera ófullnægjandi eða misvísandi. Útdrátturinn er því á ábyrgð ritstjórnar.
17.3.2026 – Sigríður Jónsdóttir
Lína langsokkur – Uppruni og saga
10.3.2026 – Ólafur S. Halldórsson
Saga matarins, frá steinöld til okkar tíma
3.3.2026 – Sumarliði R. Ísleifsson
Ísland og Grænland – viðhorf og tengsl
24.2.2026 – Gréta Jakobsdóttir
Skiptir maturinn máli?
Samatekt úr eldri fyrirlestrum er að finna á vefsíðunni:
https://u3a.is/fyrirlestrar-og-samantekt/
Af hverju U3A?
Þegar ég samþykkti áskorun fráfarandi (að mestu endurkjörinnar) stjórnar U3A um að gefa kost á mér til formanns samtakanna, og í framhaldi af því einróma samþykki félaga á aðalfundinum 24. mars sl., var óhjákvæmilegt að ég liti til baka og spyrði sjálfa mig – af hverju er ég hér? Af hverju Háskóli þriðja æviskeiðsins?
Ég hafði látið af störfum haustið 2021 eins og lög kváðu á um, var ekkert sérstaklega vel undir það búin, lagðist í ferðalög og var annars ekki að gera neitt sérstakt. Báðir foreldrar mínir látnir og barnabörnin löngu komin á legg. Enginn sumarbústaður, enginn garður. Ég þurfti bara að hugsa um sjálfa mig – svona að mestu.
Haustið 2023 var ég að leita mér að bókaklúbbi. Lestur hefur alltaf verið mikill þáttur í mínu lífi. Ég hafði reynt að stofna einn slíkan með nokkrum vinkonum mörgum árum áður, en hann lognaðist út af, allar svo uppteknar og bókaklúbbur ekki settur í forgang. Ég gúgglaði og fann samtökin U3A Reykjavík og þar var gömul skólasystir úr háskólanum í forsvari fyrir bókmenntaklúbbi og var fullbókað. Ég hringdi nú samt og að sjálfsögðu varð Ásdís Skúladóttir, ein af stofnendum samtakanna, mjög glöð og ég mætti í klúbbinn, skráði mig í samtökin og hef verið þar síðan.
Svo fór ég að mæta á þriðjudagsviðburðina í Hæðargarði starfsárið 2023-2004, lærði margt nýtt og forvitnilegt, hitti gamla kunningja og kynntist nýjum. Fyrst og fremst fann ég hvað þessi starfsemi gaf mér mikið til viðbótar við margt annað. Það að standa upp úr sófanum og mæta í Hæðargarð einu sinni í viku gaf mér ótrúlega mikið. Nú hef ég alltaf verið ágætlega virkur „menningarneytandi“, stundað sinfóníutónleika, leikhús, söfn, fræða- og bókakynningar og „ræktina“, hef alltaf komið heim „betri“ manneskja [1] og við þetta allt bættist nú virk og gefandi þátttaka í U3A.
Þá kom að því að ég var beðin um að koma í stjórn samtakanna vorið 2024 og samþykkti það eftir ákveðna umhugsun og hef verið þar tvö ár og er nú að hefja mitt þriðja ár en nú sem formaður. Í gegnum stjórnarþátttökuna hef ég kynnst og starfað með gefandi og duglegu fólki og þar sem flest þeirra ætla að halda áfram samþykkti ég að gefa kost á mér til formanns því ég veit að við styðjum hvort annað og höfum komið okkur upp góðri verkaskiptingu. Það er ekki úr vegi að þakka þessu fólki sérstaklega.
Háskóli þriðja æviskeiðsins hefur vaxið og dafnað í gegnum árin, tekið breytingum, aðlagað sig að breyttum tíma og beitt tækni sem sífellt fleiri nýta sér – þ.e. að viðburðum er „streymt“ beint og er upptakan síðan aðgengileg félögum í allt að einn mánuð. Þetta nýta sér fjöldamargir félagar og gefur félögum sem búa vítt og breytt um landið möguleika á að fylgjast með. Sumt í starfi samtakanna hefur verið lagt af og annað tekið við. Þriðjudagsviðburðirnir hafa verið mest sýnilegir í starfi okkar og svo hópastarfið. Við reyndum fyrir okkur með námskeið um gervigreindina sem tókst mjög vel og við þurfum að huga að fleiru slíku næsta starfsár.
Hér um daginn var ég að fara á fjörurnar við fræðimann nokkurn, biðja hann um að koma til okkar með erindi og í tölvupóstinum hvatti ég hann til að skoða heimasíðuna okkar en þar gæti hann kynnt sér U3A og starfsemi samtakanna. Hann svaraði mér næstum samstundis, samþykkti að koma til okkar með fræðsluerindi og hafði orð á því hvað þetta væri spennandi félagsskapur sem hann hafði ekki heyrt um. Mér fannst gott að heyra þetta nema þetta með að hann þekkti ekki til okkar. Úr því þurfum við að bæta og ég ætla að leggja mitt af mörkum – vonandi með ykkur öllum.
Sem sagt, takk fyrir mig.
Stefanía Traustadóttir
[1] Kannanir sýna að þessari starfsemi er meira og minna haldið uppi af ríkinu og miðaldra konum.
U3A Reykjavík verður til
U3A
U3A, University of the Third Age, á íslensku Háskóli þriðja æviskeiðsins, er í hnotskurn samtök fólks sem vill læra og miðla eins lengi og það getur og lifir og kemur saman til þess að vera virkt í góðum félagsskap.
U3A Reykjavík stofnað
U3A Reykjavík, fyrsta U3A á Íslandi, var stofnað 16. mars 2012 í Félagsmiðstöð Reykjavíkurborgar að Hæðargarði 31. Stofnun þess varð að veruleika þegar undirrituð fékk til liðs við sig kröftugar konur, þær Ásdísi Skúladóttur, Helgu Margréti Guðmundsdóttur og Lilju Ólafsdóttur. Við hófumst handa í janúar 2012 og tveimur mánuðum síðar var stofnfundur samtakanna haldinn og lög þeirra og stjórn samþykkt. Heimasíða samtakanna fór í loftið þann 1. apríl það ár.
Aðdragandi
Allt hófst þetta með því að örfáum árum fyrir starfslok fór ég að fylgjast með samtökum U3A víðsvegar um heim á netinu. Nokkrum árum seinna ákvað ég að sækja heimsráðstefnu World U3A í Chitrakoot á Indlandi í ársbyrjun 2010. Ráðstefnan og fólkið sem hana sótti voru mér sem opinberun og ég sannfærðist um að U3A ætti erindi til Íslands.
Tveir góðir menn sem sóttu ráðstefnuna, þeir Ian Funnell, stjórnarmaður í U3A Trust á Englandi og Tom Holloway, vefstjóri World U3A, buðust til þess að aðstoða mig við að stofna U3A á Íslandi sem þeir og gerðu. Báða má kalla guðfeður U3A Reykjavík, Ian með sín góðu ráð og Tom með því að hanna og sjá um fyrstu heimasíðu samtakanna.
Leiðir?
Það var ekki ljóst í byrjun hvaða leið skyldi fara í starfsemi U3A Reykjavík. Áttu samtökin að tengja sig við eða vera hluti háskóla eins og fyrstu U3A voru skipulögð í Frakklandi og víðar eða fara ensku leiðina og byggja starfið á sjálfstæðum hópum utan háskóla eða ætti kannski að fara séríslenska leið? Það varð raunin og þróaðist starfið í að halda fasta viðburði með fyrirlestrum, hópastarfi og heimsóknum á menningarstofnanir og víðar.
Sérstaða U3A Reykjavík var að félagsmaðurinn var bæði að fræðast og að miðla fróðleik. Sérstaða okkar meðal samtaka á Íslandi var ekki síður hin alþjóðlegu tengsl sem við áttum með U3A samtökum og háskólum víða um heiminn og alþjóðlegum samtökum þeirra, AIUTA.
Starfsemin 1. og 2. árið
Fyrsta árið í starfsemi U3A Reykjavík var erfitt. Þrátt fyrir að samtökin væru kynnt í máli og myndum eins og í útvarpi og á félagsmiðstöðvum Reykjavíkurborgar mættu fáir á viðburði og jafnvel enginn. Við trúðum samt að U3A ætti erindi inn í flóru framboðs af starfsemi fyrir eldra fólk í Reykjavík og því kom aldrei til greina að gefast upp.
Á öðru ári starfseminnar fór að birta til og má það m.a. þakka Jóni Björnssyni og Ásdísi Skúladóttur, stjórnarmönnum U3A Reykjavík, sem fundu leiðir til þess að laða að fólk með námskeiðum og hafa þemu í fyrirlestrum. Ég hélt sjálf utan um starfsemina og að skrifa efni á heimasíðuna sem fyrstu tvö árin var sent Tom, sem þá bjó í Hyderabad á Indlandi, en svo sá ég um hana sjálf næstu árin. Heimasíðan (u3a.is) hefur síðan farið í gegnum margvíslegar breytingar og uppfærslur í takt við þróun tækninnar og er í dag góð og mikilvæg heimild um starf samtakanna. Hugtakið þriðja æviskeiðið þurfti einnig kynningar við í árdögum starfseminnar.
Vöxtur U3A Reykjavík
U3A Reykjavík hefur vaxið ört þessi 14 ár frá stofnfundi og má þar meðal annars þakka gæfu samtakanna að eiga öfluga formenn sem tóku við af mér, þau Hans Kristján Guðmundsson, Birnu Sigurjónsdóttur og Hjördísi Hendriksdóttur. Við vorum 18 sem gerðust félagar á stofnfundinum sjálfum og um 30 í viðbót gerðust stofnfélagar á fyrsta starfsári en í dag eru félagar um 1.500 manns. Starfið hefur eflst með hverju ári, færri komast oft að viðburðum en vilja og síðan í Covid faraldrinum hefur erindum verið streymt og upptöku dreift til félaga. Fyrir þetta er ég sem upphafsmaður U3A Reykjavík í senn þakklát og auðmjúk. U3A Reykjavík átti og á erindi.
U3A Reykjavík hefur einnig vaxið í gegnum alþjóðleg verkefni sem samtökin hafa tekið þátt í ásamt nokkrum U3A samtökum og háskólum í Evrópu. Verkefnin eins og BALL, Be Active through Lifelong Learning, fjölluðu um hvernig mætti auka virkni fólks á þriðja æviskeiðinu.
Ingibjörg Rannveig Guðlaugsdóttir,
hvatamaður að stofnun U3A Reykjavík og fyrsti formaður samtakanna.
Fréttir af Tuma
Þann 25. febrúar 2026 var Tuma-fjarfundur sem Þóra Jónsdóttir stýrði. Því miður var fundurinn of seint til að ná skilafresti í marsfréttabréf U3A. Hér verða rakin helstu atriði sem fram komu á fundinum, þar sem starfsfólk Fjölmiðlanefndar kynnti nokkrar niðurstöður könnunarinnar Börn og fjölmiðlar 2025 og innihald nýlegrar, gagnlegrar verkfærakistu Netvís.
Verkfærakistan
Eins og þið sáuð í Tuma-pistlinum í janúarfréttabréfinu hefur Netvís sett fram talsvert fræðsluefni um netöryggi. Á fundinum núna sagði Haukur Brynjarsson frá því að nú hefur þessu efni, sem einkum er ætlað aðstandendum barna, verið safnað saman í einskonar fjársjóðskistu, Verkfærakistuna. Kistan var kynnt á opnum foreldrafundi á Netöryggisdeginum þann 10. febrúar, og henni er ætlað að geyma allt efni um öryggi barna á netinu. Þar getum við sótt okkur mikilvæga fræðslu. Í kistunni eru nú þrjú hólf, Fjölskyldustillingar, Upplýsingar um samfélagsmiðla og Hvernig tilkynni ég? Ef þið skoðið verkfærakistuna, https://netvis.is/verkfaerakista-foreldra/, sjáið þið þessa flokkun og undirþætti undir hverjum þeirra. Áhugavert er að skoða liðina undir Samfélagsmiðlar, þar sem einir 15 samskiptamiðlar eru tilgreindir og skýrðir, örugglega fleiri en þeir sem við þekkjum hvert og eitt. Eðli málsins samkvæmt lýkur vinnunni við kistuna aldrei, enda koma alltaf fram nýir miðlar og nýjar gerðir þeirra gömlu.
Meðal verkfæranna í kistunni eru heilræði, fyrir aðstandendur sem ræða netöryggismál við börn og fara þau hér á eftir:
| TÍU HEILRÆÐI | |||
| 1 | Tökum fyrsta skrefið og opnum á samtalið | 6 | Foreldrasamstaða, segjum frá, látum vita og tilkynnum efni sem brýtur gegn barni/börnum |
| 2 | Það er í lagi að segja frá, þú getur treyst mér | 7 | Höldum samtalinu lifandi, það mæta okkur stöðugt nýjar áskoranir |
| 3 | Það er ekki dónalegt að svara ekki og blokka ókunnuga | 8 | Fjölskyldusáttmáli þar sem öll fá orðið |
| 4 | Gagnrýnin hugsun og miðlalæsi | 9 | Tölum um það sem við sjáum og þekkjum, úrræðin sem eru í boði |
| 5 | Verum góðar fyrirmyndir, leiðum með fordæmi | 10 | Fylgjum aldursmerkingum, verndum börn gegn skaðlegu efni, áreitni og óþarfa áreiti |
Framtíðarplön eru komin um að gera verkfærakistur fyrir fagfólk og eldri borgara. Vð bíðum spennt.
Börn og fjölmiðlar 2025
Ingibjörg Kjartansdóttir, verkefnastjóri hjá Menntavísindasviði Háskóla Íslands, sagði frá helstu niðustöðum könnunar sem lögð var fyrir skólabörn frá og með fjórða bekk og upp að 18 ára aldri. Könnunin hefur verið lögð fyrir börn í þessum bekkjum á tveggja ára fresti síðan 2021, og sumar spurningar halda sér en öðrum skipt út. Spurningapakkinn er um ár í undirbúningi, því vandað er til verka og hugað að aldri svarenda. Þátttaka var um 50% í yngri aldursflokkum en nær 60% í framhaldsskólahópnum.
Efni könnunarinnar má skipta í nokkra flokka, svo sem Tækjaeign, Upplifun á netinu, Tölvuleikir o.fl., sjá efnisflokka á mynd 2. Um 60% barnanna hafði fengið fræðslu um örugga netnotkun, og voru það einkum foreldrarnir sem höfðu veitt hana. Annað jákvætt var að dregið hefur úr beiðnum um að senda af sér nektarmynd og dregið hefur úr áhorfi á klám, en auglýsingum um slíkt efni hefur fjölgað. Upplifun barna af því að einhver leggi þau í einelti eða skrifi þeim ljótar athugasemdir virðist ekki hafa breyst mikið þessi ár. Mikill meirihluti þeirra á farsíma, en ekki var spurt hvort það væri takkasími eða snjallsími. Yfir helmingur leitar sér upplýsinga um heilsu, líðan og hollan mat á netinu.
Aðspurð hvort þau fái vinabeiðni frá einhverjum sem þau þekkja ekki, gerist það hjá rúmum helmingi þeirra yngstu og eykst með hækkandi aldri, þannig að 80 – 90% framhaldsskólanemanna fá slíka beiðni. Hvort þau teldu að segja megi það sem þau vilja á netinu, jafnvel þó það komi öðrum í uppnám eða móðgi, kom í ljós kynjamunur. Yngsti hópurinn var ekki spurður um þetta. Aðeins 14 – 16% stúlkna í eldri aldurshópunum töldu slíkt í lagi, en 29% drengja í 8 – 10 bk. og 46% drengja í framhaldsskólahópnum. Áhugaverð svör bárust við spurningum um það hvort foreldrum þeirra finnist að þau spili of mikið tölvuleiki og hvað þeim finnist sjálfum. Í ljós kom samræmi, en þó jaðraði við að elstu drengirnir teldu, frekar en foreldrarnir, sig spila of mikið. Krakkarnir voru líka spurð hvort þeim þættu foreldrar sínir vera of mikið á netinu. Almennt svöruðu þau neitandi, en um fimmtungur yngsta hópsins taldi þó svo vera.
Að baki þessara kannana liggur risastórt gagnasafn, og vilji aðrir rannsakendur fá aðgang, til dæmis að einhverjum efnisflokkanna, má hafa samband við Ingibjörgu. Ég birti hér sem Mynd 2 aðra glæru frá Ingibjörgu, ef þið viljið skoða nánar hvaða efnisflokka hér er um að ræða.
Með bestu kveðjum.
Guðrún Bjarnadóttir
Vísnahorn Lilju
Gunnar J. Straumland f. 1961 er þekkt ljóðskáld og hagyrðingur og hefur einnig lagt fyrir sig myndlist en Gunnar er einnig kennari. Hann hefur gefið út tvær ljóðabækur sem heita Höfuðstafur (2019) og Kurteisissónatan (2023).
Hér eru nokkur sýnishorn út síðarnefndu bókinni.
Stökur
Það lærir sá er vonarleið um veröldina fer
þá viskuslóð um heimsins láð er örkuð
að munurinn á heimskunni og hugans snilli er
að heimskan virðist gjarnan ótakmörkuð.
Öfundsjúkum súrnar það
sem hann ekki getur,
ef ekki kann þá, óhikað
aðra til þess letur.
Lífsins byl ég lítið skil
lítt ég vil því una.
Kvæði þyl og heimku hyl
hálfa tilveruna.
Af sundurlyndi sönnu hef ég frétt,
sannleik hins og þessa ekki rengi.
Ef aðeins væri önnur hliðin rétt
ekki stæðu deilurnar þá lengi.
Í heilanum má hugsanlega finna
hugsun sem er tær, – og sitthvað fleira.
Ég vildi að ég vissi aðeins minna.
Ég vildi að ég skildi eitthvað fleira.
Nú er páskatíminn og því viðeigandi að birta minnisvísur sem Gunnar gerði fyrir nemendur sína til að hjálpa þeim að muna hvað gerðist á þeim dögum.
Pálmasunnudagur
Jesús kom með jálki á
Jerúsalemsvegi.
Pöpull veifaði pálmum þá
á Pálmasunnudegi.
Skírdagur
Dagur að kveldi kominn var
kvöldmáltíðina eina
er Frelsarinn þvoði fætur þar
feginna lærisveina.
Föstudagurinn langi
Tekinn fastur, tuktaður
tyllt var upp á krossinn.
Titraði jörð er tyftaður
tregaði dauðakossinn.
Páskadagur
Annað viðhorf eflaust varð
hjá okkur jarðarsauðum
Því undur varð við okkar garð;
upp reis hann frá dauðum.
Og svo er minnt á uppstigningardag
Fjörtíu dögum síðar sveif
sál á himinsvegi,
með englahópi upp sig dreif
á uppstigningardegi.
Lilja Ólafsdóttir
