Mars
Mars er mánuður óvissunnar. Hann er á mörkum vetrar og vors, myrkurs og birtu. Einn daginn er gjarnan logn og sól, og þann næsta mögulega bylur og hvassviðri. Það sem af er árinu hefur þetta sveiflukennda veðurástand ekki bara átt við Ísland heldur einnig stóran hluta heimsins. Bandaríkin upplifðu öflugt kuldakast þar sem hitinn, eða réttara sagt kuldinn, fór niður í mínus 40 gráður og olli tugum dauðsfalla. Norður-Evrópa upplifði einnig óvenju mikinn kulda og snjó á meðan Vestur-Evrópa storma sem hafa slegið öll fyrri met, með langvarandi flóðum. Meira að segja vetrarskjól okkar eldri borgara á Tenerife varð fyrir „storminum Harry“ sem hefur leitt til aflýsinga á flugum, lokana á almenningssvæðum, rafmagnsleysis og kulda.
Á höfuðborgarsvæðinu á Íslandi var hins vegar eitthvað allt annað að gerast. Í Reykjavík og á Suðvesturlandi mældust þurrustu janúar- og febrúarmánuðir frá upphafi mælinga. Þessar óvenjulegu sveiflur í veðurfarinu rugluðu einhverja í ríminu, eins og t.d. mig, sem um miðjan febrúar var komin af stað í vorverkin í garðinum.
Eitt af því góða við þetta óvenjulega veðurfar er að það auðveldar okkur að fara út fyrir veggi heimilisins án þess að skelfast um of að detta og mölva mjaðmagrindina og festast dögum saman í rúmi á göngum bráðamóttökunnar eða þar til maður breytist í fráflæðisvanda.
Þessar óvenjulegu sveiflur veðurkerfanna og óvissa endurspeglast að einhverju leyti í stjórnmálunum – bæði innanlands og erlendis. Á Íslandi hafa efnahagsmál, skortur á íbúðarhúsnæði og stórlaskað heilbrigðiskerfi (sbr. sjúklingar á göngum bráðadeildar Landspítalans) verið til umræðu áratugum saman án árangurs. Ein ástæða þessa gagnsleysis er til að mynda að afstaða pólitísku flokkanna á þingi og á sveitarstjórnarstiginu breytist eftir því hvort þeir eru í meirihluta eða minnihluta.
Í maí 2023 samþykkti Alþingi þingsályktun sem nefnist Gott að eldast og fjallar um þjónustu við eldra fólk. Gerð var metnaðarfull aðgerðaráætlun sem með þátttöku 22 sveitafélaga lýtur ekki einungis að því að fjölga hjúkrunarrýmum til að leysa fráflæðisvanda, heldur einnig að því að auðvelda fólki að búa heima hjá sér. Árangurinn nú, ári áður en að aðgerðaráætluninni lýkur er orðinn mun verri en árið 2023 þegar aðgerðaáætlunin tók gildi. Árangur, eða árangursleysið, má kynna sér á vef stjórnarráðsins með tenglinum https://www.stjornarradid.is/verkefni/lif-og-heilsa/oldrunarmal/gott-ad-eldast/
Marsmánuður er, eins og framtíð okkar eldri borgara, mánuður óvissunnar. En í þessari óvissu býr einnig von. Rétt eins og vorið sigrar að lokum veturinn geta eldri borgarar minnt á sig og krafist efnda á loforðum kjörinna fulltrúa burtséð frá því hvaða pólitísku viðhorfum öðrum þau aðhyllast.
Hjördís Hendriksdóttir
Væntanlegir viðburðir
Þriðjudaginn 3. mars kl. 16:30 kemur Sumarliði R. Ísleifsson til okkar í Hæðargarð með fyrirlestur um viðhorf umheimsins til Íslands og Grænlands, viðhorf Íslendinga til Grænlands og Grænlendinga og tengsl landanna í sögu og samtíma. Efni fyrirlestrarins byggir á bókum og greinum sem Sumarliði hefur birt á undanförnum árum.
Sumarliði R. Ísleifsson er doktor í sagnfræði og prófessor emerítus við Háskóla Íslands. Hann er höfundur margra bóka og greina um söguleg efni, hefur sett upp sýningar og leitt alþjóðleg rannsóknarverkefni.
Þriðjudaginn 10. mars kl. 16:30 mun Ólafur S. Halldórsson flytja fyrirlestur um Sögur matarins með hliðsjón af bók sem hann skrifaði. Saga matarins er sögð í gegnum orkubyltingar mannfólksins. Fyrst var steinaldarbyltingin með virkjun eldsins og ný veiðitæki auðvelduðu öflun og vinnslu matar. Þetta olli þróunarlegum breytingum á mannslíkamanum. Næst var landbúnaðarbyltingin með vali á heppilegum afbrigðum nytjadýra og plantna auk nýjunga í framleiðslu og geymslu matvæla. Fólk fór að nýta vissar tegundir af grösum sem matvæli og brauð og bjór urðu algeng fæða. Fyrir tveimur öldum tók orkuöflun og framleiðsla matvæla stakkaskiptum með tæknibyltingum. Fjallað er um matarvenjur Íslendinga, Rómverja, evrópsks miðaldarfólks og fæðuvenjur okkar tíma.
Ólafur Halldórsson, stundaði nám í líffræði við Háskóla Íslands og í heimspeki vísinda og trúarbragða við Exeterháskóla. Hann kenndi raungreinar í nokkra áratugi við framhaldsskóla, aðallega Verslunarskólann.
Þriðjudaginn 17. mars kemur væntanlega enn einn góður fyrirlesarinn sem enn hefur ekki verið staðfestur. Fylgist með tilkynningum á U3A.is
Þriðjudaginn 24 mars kl. 16:30 verður aðalfundur U3A Reykjavík haldinn í Hæðargarði. Félagar eru hvattir til að mæta og þiggja kaffi og með því.
Útdrættir síðustu fyrirlestra
Útdráttur fyrirlestra er unninn af gervigreindarvél og kann því að vera ófullnægjandi eða misvísandi. Útdrátturinn er því á ábyrgð ritstjórnar.
Þjóðskjalasafn í nútíð og framtíð
Njörður Sigurðsson, aðstoðarþjóðskjalavörður – 3. febrúar 2026
Velsældarhagkerfið
KristínVala Ragnarsdóttir, emeríta – 10. febrúar 2026
Sjálfbær borgarhönnum
Rebekka Guðmundsdóttir, borgarhönnuður – 17. febrúar 2026
Minni fordómar – meiri lífsgæði
Losaðu þig við aldursfordóma og lengdu lífið um sjö og hálft ár!
Þeir sem haldnir eru aldursfordómum lifa að jafnaði sjö og hálfu ári styttra en hinir sem eru án slíks ósóma. Þetta er í það minnsta niðurstaða rannsóknar virtra vísindamanna við Yale School of Public Health í Bandaríkjunum. Annar ávinningur af því að venja sig af aldursfordómum, bæði gagnvart sjálfum sér og öðrum, er að manni líður miklu betur í sálinni. Því samkvæmt sömu rannsókn hafa aldursfordómar neikvæð áhrif á andlega heilsu þeirra sem haldnir eru slíkum fordómum.
Málefni þetta er til umfjöllunar í nýútgefinni skýrslu Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar (WHO). Þar segir að viðhorf almennings til öldrunar hafi bæði áhrif á eigin líðan fólks og jafnframt áhrif á samfélagið allt. Þess vegna gefur WHO stjórnvöldum ýmis ráð til að vinna bug á neikvæðu viðhorfi til eldra fólks í samfélaginu. Að mati WHO ala aldursfordómar á ójöfnuði meðal mismunandi hópa samfélagsins og því sé þetta spurning um jafnrétti milli þjóðfélagshópa. Ef aldursfordómar fá að grassera kunni það að leiða til þess að aldraðir verði jaðarsettir sem annars flokks þjóðfélagsþegnar. Það væri mikill samfélagslegur skaði því árið 2030 er gert ráð fyrir að sjötti hver íbúi jarðarinnar verði yfir sextugt. Ef við heimfærum það á mannfjöldaspá fyrir Ísland, þá eru það liðlega 70 þúsund manns. Það er því öllum í hag að þessum fjölmenna þjóðfélagshópi líði vel og þess vegna, er að mati WHO, nauðsynlegt að stjórnvöld vinni gegn svona fordómum.
Stofnunin bendir á að aldursfordómar móta ekki aðeins hvernig samfélagið lítur á eldra fólk, heldur einnig hvernig einstaklingar upplifa sjálfa sig. Margir eldri borgarar hafa ómeðvitaða staðalmynd um að þeir sjálfir hafi minni getu en þeir sem yngri eru eða telja að þeir geti síður tileinkað sér nýja kunnáttu og ný viðfangsefni.
Hér á landi hafa verið rannsakaðir aldursfordómar á vinnumarkaði, en ekki virðist hafa verið rannsakað heildrænt hér á landi að hve miklu leyti Íslendingar eru haldnir aldursfordómum. Í nýlegri grein í vefritinu BBC Essential segir hins vegar frá rannsókn á þessu sviði í Bretlandi þar sem þriðji hver aldraður taldi sig verða fyrir aldursfordómum í sínu daglega lífi og samkvæmt rannsókn í Bandaríkjunum töldu 93% aldraðra að þeir hafi orðið fyrir slíkum fordómum.
Leiða má líkur að því að viðhorf til aldraðra fyrr á öldum, þegar kynslóðirnar bjuggu í nánara sambýli, hafi verið annað heldur en í samfélagsgerð nútímans.
Við ættum e.t.v. að líta til viðhorfa úr öðrum menningarheimum, eins og Asíulanda þar sem eldra fólk nýtur virðingar og litið er á til fyrirmyndar fyrir yngri kynslóðir. Í mörgum Asíulöndum eru kenningar kínverska kennimannsins Konfúsíusar hafðar í hávegum. Grundvallarstoð í siðferðiskenningum Konfúsíusar um gott samfélag er að þar verði að vera virðing borin fyrir hinum öldruðu. Litið er á aldraða sem uppsprettu visku, reynslu og samfellu milli kynslóða. Nefna má bæði viðhorf Kínverja og Japana í þessu samhengi. Í Japan er til dæmis ávallt haldinn hátíðlegur þriðji mánudagur í september til heiðurs þeim öldruðu, Keirō no Hi, sem þýðir Virðingardagur aldraðra.
Höfum í huga boðskap Pollapönkaranna hér um árið:
Burtu með fordóma
Og annan eins ósóma
Verum öll samtaka…
Emil B. Karlsson
Það er gaman að eldast
Það var árið 1961 að breska skáldið Jenny Joseph, þá 29 ára gömul , samdi ljóðið „Warning“ þar sem hún lýsir því sem hún ætlar að gera þegar hún verður gömul kona og hefst á yfirlýsingunni: „When I Am an Old Woman I Shall Wear Purple“. Auk þess að klæðast fjólubláu, með rauðum hatti sem ekki passar við ætlar hún að haga sér á ýmsan hátt sem ekki þætti beinlínis við hæfi eldra fólks. Skáldið sér í þessari konu fyrir sér sjálfa sig á efri árum sem ófyrirleitinn uppreisnarsegg í hræðilegum fötum sem hegðar sér stórundarlega.
Með þessari ímynduðu sjálfsmynd hinnar ungu Jenny Joseph eins og hún væri þegar árin myndu færast yfir hefur hún skapað ímynd efri áranna sem æviskeiðs yndis, skemmtunar og frelsis, laus frá ýmsum skyldum yngri æviskeiða. Ljóðið er enda þekkt og ástsælt um víða veröld og hefur m.a. verið valið vinsælasta ljóð Bretlands og minnast börn jafnt sem fullorðnir um allan heim þessarar ímyndar Jenny með ánægju.
Eflaust þekkið einhver ykkar sem lesið þessa grein til ljóðsins og eruð kannski sammála greinarhöfundi um að efri árin, þriðja æviskeiðið, geti verið hin gullnu fullorðinsár þegar hægt er að koma ýmsu í verk sem setið hefur á hakanum, lát drauma rætast, og eins og Jenny Joseph hugsaði sér þessa framtíð á unga aldri, gera það sem manni sýnist. Það getur verið gaman að eldast!
Hér á eftir fylgir ljóðið á frummálinu og síðan þýðing sem greinarhöfundur vann með aðstoð vélþýðingarhugbúnaðar Miðeindar, Erlends. Njótið!
Warning
When I am an old woman I shall wear purple
With a red hat which doesn’t go, and doesn’t suit me.
And I shall spend my pension on brandy and summer gloves
And satin sandals, and say we’ve no money for butter.
I shall sit down on the pavement when I’m tired
And gobble up samples in shops and press alarm bells
And run my stick along the public railings
And make up for the sobriety of my youth.
I shall go out in my slippers in the rain
And pick the flowers in other people’s gardens
And learn to spit.
You can wear terrible shirts and grow more fat
And eat three pounds of sausages at a go
Or only bread and pickle for a week
And hoard pens and pencils and beermats and things in boxes.
But now we must have clothes that keep us dry
And pay our rent and not swear in the street
And set a good example for the children.
We must have friends to dinner and read the papers.
But maybe I ought to practise a little now?
So people who know me are not too shocked and surprised
When suddenly I am old, and start to wear purple.
Viðvörun
Þegar ég verð gömul kona ætla ég að klæðast fjólubláu
Með rauðum hatti sem passar ekki við, og fer mér ekki.
Og ég ætla að eyða lífeyrinum mínum í brandí og sumarhanska
Og satínskó, og segja að við eigum enga peninga fyrir smjöri.
Ég ætla að setjast á gangstéttina þegar ég er þreytt
Og háma í mig sýnishorn í búðum og ýta á neyðarhnappa
Og draga stafinn minn eftir grindverkum á almannafæri
Og bæta upp fyrir reglusemi æsku minnar.
Ég ætla að fara út á inniskónum í rigningunni
Og tína blóm í görðum annarra
Og læra að hrækja.
Þú getur klæðst hræðilegum skyrtum og fitnað meira
Og borðað þrjú pund af pylsum í einu
Eða bara brauð og súrar gúrkur í heila viku
Og safnað pennum og blýöntum og bjórmottum og dóti í kassa.
En núna verðum við að eiga föt sem halda okkur þurrum
Og borga leiguna og ekki blóta úti á götu
Og vera börnunum góð fyrirmynd.
Við verðum að bjóða vinum í mat og lesa blöðin.
En kannski ætti ég að æfa mig svolítið núna?
Svo fólk sem þekkir mig verði ekki of hneykslað og hissa
Þegar ég verð allt í einu gömul og byrja að klæðast fjólubláu.
Hans Kristján Guðmundsson
Vísnahorn Lilju
Maður hét Kristinn Bjarnason, fæddur á Akranesi 1892, sonur Bjarna Jónssonar oddvita þar og konu hans Sigríðar Hjálmarsdóttur. Sigríður var dóttir Hjálmars Jónssonar skálds (Bólu-Hjálmars). Kristinn var ágætt skáld, átti ekki langt að sækja gáfuna. Þess má geta að dóttursonur Kristins er Hjálmar Jónsson fv, dómkirkjuprestur og Alþingismaður sem getið hefur sér gott orð fyrir sinn ágæta kveðskap. Þannig virðist skáldskaparlistin blómstra í brjóstum þessarar ættar. Kristinn átti heima víða um land, ólst upp í Húnavatnssýslu, flutti til Vestmannaeyja, gerðist svo bóndi í Biskupstungum 1940. Flutti loks til Reykjavíkur 1951 og bjó þar til dauðadags 1968.
Árið 1965 kom út bók með ljóðum og vísum Kristins, Ómar frá ævidögum. Þar eru mörg ágæt ljóð um ýmis efni, flest erfiljóð og afmæliskvæði til samtímamanna en einnig safn góðra ferskeytla. Hér er sýnishorn af þessum vísum:
Undir Kálfstindum:
Glymja köll í hamrahöll
hó og sköll í tindum.
Gnapa fjöllin ferleg öll
flúruð tröllamyndum.
Úr ferðavísum:
Burtu líða skúraský
skartar hlíðarsalur.
Sumarblíðu blænum í
brosir Víðidalur.
Grænu klæðin sýnir sveit,
sólarglæður vaka.
Dýrðleg fæðast fyrirheit,
fram þá læðist staka.
Gömul kynni geyma skal,
gleði finn þá sanna
svífa inn í Unaðsdal
endurminninganna.
Úti við sjó:
Gróðurlöndin gáfust mér
Gráum söndum kærri,
Fagnar önd mín aldrei hér
Ægisströndum nærri.
Eg er fangi á úthafs strönd
við Ægis stranga róminn,
sárt mig þangað þráir önd,
þar sem anga blómin.
Það vorar:
Lífið þor og fögnuð fær
frið við horinn semur.
Þrautasporum þokar fjær
þegar vorið kemur.
Við sjó:
Löðrung þolir bergið blátt
brimi skolast hleinin.
Dranga molar Dröfn í smátt,
dropinn holar steininn.
Batavon:
Veðrahljóðin gefa grið
grennist móðug hríðin.
Fer að bjóða betri hlið
blessuð góða tíðin.
Lilja Ólafsdóttir
